Psychodietetyka jako metoda innowacyjna w terapii dietetycznej

Gdyby odżywianie się było warunkowane tylko przez mechanizmy biologiczne, można domniemywać, iż w obecnych czasach statystyki nie wykazywałyby tak wysokiego odsetku osób z zaburzeniami odżywiania. Prawidłowe działanie ośrodka głodu i sytości informuje mózg o „najedzeniu się” około trzydzieści minut po spożyciu posiłku. Związana z tym przyjemność i zaspokojenie potrzeby, często związane jest z pobudzaniem endorfin, zwanych hormonami szczęścia. W skrócie, proces jedzenia regulowany jest przez wiele mechanizmów. Najistotniejszym jest znaczenie ośrodkowego układu nerwowego i jego wpływu na regulację przemiany materii. Za przetworzenie tych informacji odpowiada podwzgórze – czyli centrum dowodzenia procesu jedzenia. Tu znajduje się ośrodek głodu i sytości – których działanie jest antagonistyczne. Sygnały docierane do OUN przez podwzgórze podzielone są na cztery rodzaje:
– motoryczne; mechanoreceptory odpowiadające za rozszerzanie i kurczenie się ścian żołądka,
– metaboliczne; odbieranie przez neurony podwzgórza; koncentracja we krwi glukozy, wolnych kwasów tłuszczowych i aminokwasów; odpowiednie stężenie substancji odpowiada za odczucie głodu i sytości; mechanizmy te wyjaśnione są teorią glukostatyczną, lipostatyczną i aminostatyczną (działanie dwóch grup aminokwasów: oreksygeny i anoreksygeny),
– hormonalne; substancje wytwarzane przez przewód pokarmowy i trzustkę: CCK, insulina, grelina, leptyna,
– termiczne; termoreceptory na powierzchni i wewnątrz ciała; znaczenie hormonu tyreotropowego TSH.

Nauka psychodietetyki łączy aspekt psychologii jedzenia, nie zapominając o determinantach biologicznych. W krajach wysokorozwiniętych, głód jest przyczyną jedzenia stosunkowo rzadko, gdyż to wszelkie pokusy pobudzają chęć konsumpcji. Można nie odczuwać głodu fizjologicznego, a mieć apetyt na coś konkretnego (słonego, słodkiego, tłustego). Jedzenie emocjonalne jest pierwszym krokiem do zaburzeń odżywiania i za razem pierwszym sygnałem ostrzegawczym (patrz Tab.).

Wszelkie odstępstwa od prawidłowego sposobu żywienia utrudnia stosowanie diety i utrzymanie prawidłowej masy ciała. Świadomość i przyzwyczajenia wpływają znacząco na to czy i kiedy odczuwamy głód i sytość. Wykazano, że jedzenie nieznane człowiekowi, może zostać całkowicie zignorowane pomimo odczuwania głodu fizjologicznego. Dietetycy wprowadzają do swoich metod pracy z pacjentami techniki behawioralne. Odkrycie emocjonalnego uzależnienia od jedzenia jest pierwszym stopniem w drodze po zdrowie.

Funkcje psychologicznego spożywania posiłków, zależne są również od roli psychospołecznej, zwłaszcza w krajach niezmagających się z głodem.
Poprzez jedzenie:
– okazujemy emocje; miłość, empatie, karanie i wynagradzanie,
– regulujemy napięcie i stres,
– unikamy odpowiedzialności; sprowadzanie przyczyn niepowodzeń do własnego wyglądu, – kontrolujemy sposób życia,
– zaspakajamy sferę seksualną,
– wyrażamy poglądy i postawy; wegetarianizm, weganizm,
– wyrażamy wiarę,
– okazujemy tożsamość i cześć tradycji.

Tabela: Różnice w odczuwaniu głodu fizjologicznego, a emocjonalnego

______________________________________________________________

Głód fizjologiczny

– Narasta stopniowo,

– Zlokalizowany w żołądku („burczenie brzucha”),

– Można go ignorować przez dłuższy czas,

– Jest potrzebą zjedzenia czegokolwiek w sposób świadomy,

– Ustępuje po najedzeniu się,

– Sprawia, że jedzenie wiąże się z uczuciem zadowolenia.

______________________________________________________________

Głód emocjonalny

– Pojawia się nagle,

– Chęć na konkretny produkt kierowany smakiem i zapachem (pobudzenie pracy ślinianek),

– Niezwiązany z innymi posiłkami,

– Nie ustępuje mimo uczucia sytości,

– Jedzenie wiąże się z poczuciem winy albo wstydu.

______________________________________________________________

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: http://www.dietetyka-stanior.pl/archiwum/rozpoznac-glod-emocjonalny-glodu-fizjologicznego/ (03.01.2017r.)

W sytuacjach stresogennych, osoby otyłe rzadziej stosują strategię skoncentrowaną na aktywnym rozwiązywaniu problemu i rozładowaniu napięcia, a częściej stosują styl skoncentrowany na emocjach, prowadzący do spożywania różnego rodzaju przekąsek.. Dlatego próby redukcji masy ciała, które stają się dla osób otyłych sytuacjami stresogennym, są powodem odwrotnego – do zamierzonego – skutku podjadania.

Specyficzną zależnością występującą u osób przechodzących na dietę, jest rola t.zw. wyzwalacza emocji. Otóż jeśli określić artykuły spożywcze, których osoba z nadwagą lub otyłością nie powinna spożywać (znajdują się na liście produktów niedozwolonych), dochodzić może do zasady „wszystko albo nic”. Polega ona na tym, że osoby deklarujące bycie na diecie zjadają więcej produktów niedozwolonych (w warunkach doświadczalnych,kiedy przyzwala się im na ich wybór pomimo diety), niż osoby które oświadczają, że nie stosują w danej chwili diety. Trudność w monitorowaniu siebie, jest więc kluczowym aspektem w dotarciu do determinantów kierujących pacjentem. Niejednokrotnie stosuje się również strategię nauczania nawyków żywieniowych przy jednoczesnym nienazywaniu ich „dietą”, która poprzez negatywne skojarzenie (ograniczenie jedzenia, głodówka, stres) może powodować zgubny efekt ciągłego napięcia i wyczekiwania na jej zakończenie.

Uwarunkowań psychodietetyczncyh w osiągnięciu sukcesu, należy upatrywać w dyskomforcie osób przechodzących na dietę. Osoba zmagająca się z nadmierną masą ciała nie czuje satysfakcji na samą myśl o diecie lub ograniczeniu danego asortymentu. Dodatkowo podejmowanie prób zrzucenia masy ciała, wiąże się z ciągłym rozmyślaniem nad tym, co można, a czego nie wolno spożywać, czyli ciągłym myśleniu o jedzeniu. Abstrakcyjne zaburza się samoregulacja w sposobie regulowania posiłków i kontroli mentalnej. W związku z próbą osiągania rezultatów i obciążeniu psychicznemu, dochodzi do zmęczenia i poddania się w walce z otyłością. Dlatego tak ważnym aspektem w prowadzeniu poprawnego leczenia osób z nadwagą i otyłością, jest prawidłowe poznanie ich wewnętrznych motywatorów i terapia behawioralna. Paradoksalnie wraz ze wzrostem działań prewencyjnych w walce z nadwagą i otyłością, rośnie liczba osób z chorobami dietozależnymi.

Paradygmat psychologiczny opierający się na psychoanalizie i ujęciu psychodynamicznym, nawiązuje do modelu systemowego, koncentrującego się na rodzinie osoby z zaburzeniami odżywiania. Skrajna bliskość rodziny przejawiająca się np. poprzez uwikłanie dziecka w konflikty czy wyrażająca się nadopiekuńczością rodziców, prowadzi do t.zw. lojalności międzypokoleniowej, gdzie kultywowanie tego samego sposobu myślenia i zachowania piętnuje odchylenia od przyjętych standardów, a preferuje powielanie jednej tradycji jako słusznej.

Od najmłodszych lat, człowiek zaspokaja psychologiczne potrzeby poprzez jedzenie. Bliskość karmiącej mlekiem matki, czy ucztowanie w gronie najbliższych osób, realizuje poczucie bezpieczeństwa. Jeśli jednak jedzenie stanie się jedynym sposobem zaspakajania potrzeb psychologicznych, człowiek popada w stan emocjonalnej patologii. Wyrównywanie tych braków to nauka rozpoznawania i wyrażania uczyć, lepsze radzenie sobie ze stresem, nauka asertywności, podnoszenie poczucia własnej wartości. Konsultacja z psychodietetykiem, ma na celu nauczyć pacjenta poprawnej percepcji żywieniowej, u podstaw której pożywienie ma dostarczać organizmowi paliwa potrzebnego do funkcjonowania.

Autor: Agnieszka Reptowska

Wpływ emocji na zachowania żywieniowe osób dorosłych

– The influence of emotions on the nutritional behavior of adults

https://portal.swps.edu.pl/documents/80447/0/podyplomowe_psychodietetyka_materialy_WroKat_PsychologiaJedzenia_not.pdf/f68cb5cb-daf4-4847-982b-9039494af1fa (pobrano: 04.01.2017r.)
A. Juruć, B. Wierusz-Wysocka, P. Bogdański, Psychologiczne aspekty jedzenia i nadmiernej masy ciała, Farmacja Współczesna, Poznań 2011, nr 4, s. 119-126
http://www.dietetyka-stanior.pl/archiwum/rozpoznac-glod-emocjonalny-glodu-fizjologicznego/ (pobrano: 03.01.2017r.)
A. Juruć, P. Bogdański, Osobowość w rozmiarze XXL. Psychologiczne czynniki ryzyka otyłości, w: Via Medica Wybrane Problemy Kliniczne, 2011, nr 1, s. 34-41
http://psychodietetykablizej.blogspot.com/2015/02/regulacja-godu-i-sytosci-fizjologia.html (pobrano: 03.01.2017r.)
https://portal.swps.edu.pl/documents/80447/0/podyplomowe_psychodietetyka_materialy_WroKat_PsychologiaJedzenia_not.pdf/f68cb5cb-daf4-4847-982b-9039494af1fa (pobrano: 04.01.2017r.)
https://portal.swps.edu.pl/documents/80447/0/podyplomowe_psychodietetyka_materialy_WroKat_PsychologiaJedzenia_not.pdf/f68cb5cb-daf4-4847-982b-9039494af1fa (pobrano:04.01.2017r.)

About the author: Agnieszka Reptowska

Leave a Reply

Your email address will not be published.

four × one =